Δημήτρης Σ. Κλαουδάτος
Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών, Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων, 47ο km Αθηνών-Σουνίου, Μαύρο Λιθάρι, Τ.Θ. 712, 19013, Ανάβυσσος, Αττική, [email protected]

Μία σύγχρονη μέθοδος διαχείρισης και αειφόρου διατήρησης των αλιευτικών πόρων αποτελεί η δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (Marine Protected Areas). Οι τεχνητοί ύφαλοι αποτελούν μία μορφή Θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής. Ο στόχος είναι η προστασία οικοτόπων ή/και ειδών που κινδυνεύουν με εξαφάνιση και η προστασία αλιευτικών πεδίων που αποτελούν καταφύγιο και τόπο ανάπτυξης νεαρών ψαριών, με αποτέλεσμα να συμβάλλουν στην ανάκαμψη των ιχθυοαποθεμάτων και κατά συνέπεια στην αύξηση των

Οι τεχνητοί ύφαλοι αποτελούν τεχνητές υποδομές αποτελούμενες από σταθερά και περιβαλλοντικά ασφαλή υλικά, συνήθως τσιμεντένιες κατασκευές ποικίλων μορφών που δημιουργούν κατάλληλο ανάγλυφο ενδιαίτημα για την ανάπτυξη διαφόρων βιοκοινωνιών ποικίλου υποστρώματος και παρέχουν καταφύγιο, προσελκύοντας διάφορους οργανισμούς και σε ποικίλα στάδια της ζωής τους (Εικ. 1). Οι στόχοι της δημιουργίας ενός τεχνητού υφάλου περιλαμβάνουν την δημιουργία κατάλληλων ενδιαιτημάτων για τα ψάρια και άλλους υδρόβιους οργανισμούς, τη συμβολή στην διατήρηση ή/και αύξηση της βιοποικιλότητας, την ενίσχυση της αλιευτικής παραγωγής μέσω της προστασίας των νεαρών σταδίων των αλιευτικών πόρων της περιοχής την προστασία αλιευτικών πόρων από αλιευτικά εργαλεία και την προσέλκυση εναλλακτικού τουρισμού μέσω της χρήσης τους ως καταδυτικών πάρκων (Bombace, 1981; Relini & Relini, 1989; Riggio et al., 1989; Gomez-Buckley & Haroun, 1994).

Οι τεχνητοί ύφαλοι έχουν προταθεί ως ένα δυναμικό εργαλείο για την αποκατάσταση των θαλάσσιων οικοτόπων και ενδιαιτημάτων (Kenchington, 1988; Pratt 1994; Rilov & Benayahu, 2000). Τα κριτήρια της περιοχής εγκατάστασης ενός τεχνητού υφάλου περιλαμβάνουν την απόσταση από φυσικούς υφάλους μικρότερη από 1.5 km, για την διευκόλυνση των μετακινήσεων προς τον ύφαλο, Θέση πλησίον λιβαδιών ποσειδωνίας τα οποία λειτουργούν ως ενδιαίτημα πολλών παράκτιων αλιευτικών πόρων, τη μικρή η μηδενική κλίση του θαλάσσιου πυθμένα για λόγους σταθερότητας των κατασκευών, την καλή διαύγεια της υδάτινης στήλης για την ανάπτυξη του αναγκαίου βένθους, την αποφυγή εγκατάστασης πλησίον σε δέλτα ποταμών, το βάθος του νερού μέχρι το όριο της εύφωτης ζώνης.

Σε περίπτωση που η μελλοντική χρήση του υφάλου ενέχει την πιθανότητα της προσέλκυσης καταδυτικού τουρισμού η πόντιση των στοιχείων του υφάλου πρέπει να πραγματοποιηθεί στα 20 περίπου μέτρα. Η περιοχή εγκατάστασης πρέπει να είναι προστατευμένη από υψηλό κυματισμό και η ταχύτητα των θαλασσίων ρευμάτων να μη ξεπερνά τους 3 κόμβους για λόγους μετακίνησης των ιζημάτων. Τέλος η θέση του υφάλου και η εν γένει προστατευόμενη περιοχή να μην παρεμποδίζει τις αλιευτικές δραστηριότητες για λόγους κοινωνικής αποδοχής. Απαραίτητη, όμως, προϋπόθεση για την τελική επιλογή εγκατάστασης είναι η οργάνωση έρευνας η οποία θα στοχεύει στη μελέτη της μετανάστευσης των ψαριών, στην παραγωγικότητα της περιοχής, στην κατανομή των φυσικών υφάλων, καθώς επίσης και σε θέματα θαλάσσιας μηχανικής.

Η έρευνα αυτή συνίσταται από δύο φάσεις: (α) την προκαταρκτική φάση, η οποία προηγείται της εγκατάστασης του Τ.Υ., και (β) τη φάση της επιστημονικής παρακολούθησης της εποίκησης, η οποία έπεται της εγκατάστασης του Τ.Υ.. Με βάση το σύνολο των πληροφοριών που θα δώσει η έρευνα της προκαταρκτικής φάσης, λαμβάνεται η τελική απόφαση που αφορά τη θέση εγκατάστασης του Τ.Υ., καθώς και το υλικό και το σχήμα που θα αποτελούνται (Εικ. 2). Η δημιουργία νέων ορθολογικά σχεδιασμένων, τεχνητών υφάλων μπορεί να προσφέρει εναλλακτικό καταφύγιο προσελκύοντας νεαρά άτομα με αποτέλεσμα την αύξηση του ιχθυαποθέματος (Alevizon & Gorham, 1989; Ambrose & Swarbrick, 1989). Το ΕΛΚΕΘΕ συμμετείχε σε συνεργασία με κοινοπραξίες στον σχεδιασμό και την κατασκευή των τεχνητών υφάλων που έχουν μέχρι σήμερα κατασκευαστεί (Φανάρι Ροδόπης, Κάλυμνος, Πρέβεζα, Χαλκιδική) στον Ελλαδικό χώρο με αντικείμενο την αλιευτική προμελέτη την κατασκευή και τη κοινωνικο-οικονομική μελέτη εφικτότητας και αξιοποίησης των τεχνητών υφάλων έχοντας αποκομίσει σημαντική εμπειρία.

Το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών σχεδιάζει να συμμετάσχει ενεργά και στην εγκατάσταση νέων τεχνητών υφάλων που φιλοδοξούν να προστεθούν μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος “Αλιεία 2014-2020” και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως, ο κόλπος της Μονεμβασιάς, η περιοχή Κατακόλου Ηλείας και η Κρήτη. Τα οφέλη από την εγκατάσταση ενός τεχνητού υφάλου συμπεριλαμβάνουν την αύξηση της παραγωγικότητας των ειδών στην περιοχή εγκατάστασης του τεχνητού υφάλου μέσω της αύξησης του διαθέσιμου χώρου διαβίωσης οργανισμών σε διάφορα στάδια της ζωής τους και της βελτίωσης της επιβίωσης των οργανισμών που έχουν εποικήσει τον ύφαλο και της προστασίας τους από τα αλιευτικά εργαλεία.

Άμεσο αποτέλεσμα των ανωτέρω είναι η ενίσχυση των αποθεμάτων των βιολογικών πόρων στην ευρύτερη περιοχή του τεχνητού υφάλου (Εικ. 3). Από κοινωνικο-οικονομική άποψη έχει αναφερθεί ότι η εγκατάσταση των Τ.Υ. έχει ως αποτέλεσμα την ελάττωση του κόστους παραγωγής του αλιεύματος και αύξηση της ποιότητας του αλιεύματος, γιατί συνήθως οι Τ.Υ. βρίσκονται πλησίον των λιμανιών, περιορίζοντας την κατανάλωση του πετρελαίου και τον χρόνο αναζήτησης του αλιευτικού πεδίου και αναβαθμίζοντας την φρεσκότητα του αλιεύματος. Καθώς οι πληθυσμοί των ψαριών μειώνονται στο Αιγαίο και ο ανταγωνισμός των παράκτιων ψαράδων με τη μέση αλιεία (μηχανότρατες, γρι-γρι) φουντώνει, το προστατευμένο περιβάλλον των τεχνητών υφάλων, που συμβάλλει στην αύξηση των ιχθυοαποθεμάτων, προβάλλει ως πιθανή λύση.

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι τεχνητοί ύφαλοι έχουν σαν αποτέλεσμα την πληθυσμιακή αύξηση των ειδών όταν το περιβάλλον αποτελεί τον περιοριστικό παράγοντα. Εν τέλει οι τεχνητοί ύφαλοι δεν αποτελούν υποκατάστατο για τα φυσικά οικοσυστήματα, ενώ δεν μπορεί να αντικατασταθεί η θέσπιση θαλάσσιων πάρκων τα οποία αποδεδειγμένα επαναφέρουν υπεραλιευμένους πληθυσμούς ακόμα και αν δεν αποδίδουν τα ίδια οικονομικά κέρδη όπως οι τεχνητοί ύφαλοι. Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία ενός τεχνητού υφάλου είναι η ύπαρξη και εφαρμογή ενός διαχειριστικού σχεδίου που θα έχει σαν στόχο την ρύθμιση της αλιευτικής προσπάθειας της περιοχής.

Η δημιουργία προστατευομένων περιοχών με την κατασκευή τεχνικών υφάλων συμβάλει στην επίλυση μέρους των προβλημάτων της αλιευτικής διαχείρισης, τουλάχιστον για ορισμένες κατηγορίες ψαράδων, όπως είναι οι παράκτιοι, ενώ οι ψαράδες της μέσης αλιείας θα επωφεληθούν σ’ ένα επόμενο στάδιο. Η επιτυχής εγκατάσταση και ορθολογική διαχείριση ενός τεχνητού υφάλου θα συμβάλει καθοριστικά και στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής, διασφαλίζοντας τις υπάρχουσες θέσεις εργασίας, και δημιουργώντας νέες.

Βιβλιογραφία
  • Alevizon W.S. & Gorham J.C., 1989. Effects of artificial reef deployment on nearby resident fishes. Bulletin of Marine Science, (44): 646-661.
  • Ambrose R.F. & Swarbrick S.L., 1989. Comparison of fish assemblages on artificial and natural reefs of the coast of southern California. Bulletin of Marine Science, (44): 718-733.
  • Bombace, G., 1981. Note on experiments in artificial reefs in Italy. In Management of Living Resources in the Mediterranean Coastal Area. Study Reviews of the General Fisheries Council of the Mediterranean, (58): 309–324.
  • Gomez-Buckley M. & Haroun, R., 1994. Artificial reefs in the Spanish Coastal zone. Bulletin of Marine Science, (55): 1021-1028.
  • Kenchington R.A., 1988. Managing reefs and inter-reefal environments and resources for sustained exploitative, extractive and recreational uses. In: Choat JH et al (eds) Proc 6th int coral Reef Symp. Vol. 1. Symposium Executive Committee, Townsville, pp 81-87
  • Pratt J.R., 1994. Artificial habitats and ecosystem restoration: managing for the future. Bulletin of Marine Science, (55): 268-275.Relini, G. & Relini, L. O., 1989. Artificial reefs in the Ligurian Sea (northwestern Mediterranean): aims and results. Bulletin of Marine Science, (44): 743–751.
  • Riggio, S., Badalamenti, F., Chemello, R. & Gristina, M., 1989. Zoobenthic colonisation of a small artificial reef in southern Tyrrhenian: results of a three-year survey. FAO Fishery Reports, 428: 138–153.
  • Rilov G. & Benayahu Y., 2000. Fish assemblage on natural versus vertical artificial reefs: the rehabilitation perspective. Marine Biology, (136): 931-942.

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.